कोंकणी
शिखांचो शाश्वत गुरु, जिवो शब्द, आतां तुमच्या भाशेंत फुकट वाचपाक मेळटा, संवसारांतल्या सगळ्यांत व्हड शिख धर्मग्रंथ, इतिहास आनी पवित्र कलेच्या डिजिटल ग्रंथालया वांगडा.
ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥
Ik Oankār Sati Nām Kartā Purakh Nirbhau Nirvair Akāl Mūrat Ajūnī Saibhaṅ Gur Prasād
एक. एक सत्य, जाचें नांव सत्य, सगळ्यांत आशिल्लें सर्जनशील अस्तित्व, भंय नासतना, द्वेश नासतना, रूपांत काळातीत, केन्नाच जल्माक येवंक ना, स्वयंभू, गुरुच्या कृपेन वळखतात.
सिख आर्काइव्ह हें आतां मेरेन तयार केल्लें सगळ्यांत पूर्ण सिख डिजिटल आर्काइव्ह. श्री गुरु ग्रंथ साहिब जीच्या दरेका पानाचो 111 भाशांनी अणकार केला, ताच्या वांगडा दसम आनी सरबलोह ग्रंथ, हजारो विश्वकोश आनी विकी लेख, कीर्तन, कथा, शिख इतिहासाची वेळापत्रक, पवित्र कला, गुरुंचीं कथां, दर दिसाचीं प्रार्थनां वांगडा पाठ करप, आनी एक एआय जें धर्मग्रंथांतल्यान तुमच्या प्रस्नांची जाप दिता. हें सगळें फुकट आसा, सदां खातीर, सेवा म्हूण भेटयल्लें, जाचो अर्थ निस्वार्थ सेवा. तुमकां खातें करपाची गरज ना, आनी तुमकां कडेन केन्नाच जाहिरात दिसची ना. तें फकत हांगा आसा, एक भेट म्हूण.
शिखीची सुरवात एकाच चिन्हा सावन जाता, इक ओंकार (ੴ), जाचो अर्थ फकत एक. हेर देवांभितर एक देव न्हय, पूण एक अखंड सत्य जाच्यांतल्यान सगळें निर्माण जाता आनी जाका सगळें संबंदीत आसा. सर्जनशील आनी निर्मिती हांच्या मदीं अंतर ना, पृथ्वी सावन वेगळें केल्लें दूरचें स्वर्ग ना. दैवी शक्ती सगळ्या वस्तूंनी भितर सरता, दरेका श्वासांत आनी दरेका अस्तित्वांत आसा.
हें एक अद्वैत दर्शन. आमच्या आनी देवा मदीं, पवित्र आनी सामान्य हांच्या मदीं जें अंतर आमी अनुभवतात, तें अंतिम सत्य न्हय. तो अहंकाराचो पड्डो, जाका 'हउमै' म्हणटात. शिखींत, आध्यात्मिक जिवीत म्हळ्यार तो पड्डो पातळ करप, जंय मेरेन आमी आपल्यांत, परक्यांत आनी सगळ्या निर्मितींत समानपणान उजवाडपी एकूच ज्योत वळखतात.
कारण तो एक सगळ्यां भितर आसा, देखून जल्म, जात, लिंग वा राश्ट्र हाका लागून कोणूच देवाच्या चड लागीं उबो रावना. एक राजा आनी एक भिकारी, एक विद्वान आनी एक सेवक, त्या उजवाडा मुखार समान आसात. ह्या एकाच विचारान श्रेणीबद्ध समाजाक नवें रूप दिलें, आनी आयजूय तो आमच्या कडल्यान कांय तरी मागता.
गुरु ग्रंथ साहिब देवा विशीं पुस्तक न्हय, पूण प्रेमळ स्मरण (सिमरन), प्रामाणिक काम आनी हेरां वांगडा वांटून घेवपाच्या माध्यमांतल्यान ह्या एकपणाचो प्रत्यक्ष अणभव घेवपाचें आमंत्रण. ताचो आग्रह सोपो आनी क्रांतीकारी आसा: सगळ्यांत व्हड सत्य फकत मानून घेवपाचें न्हय, तर तें जियेवपाचें आसा.
ह्या पानांनी तुमकां जायत्यो गजाली मेळटल्यो, जें तुमकां पयलींच खूब आवडटा. प्रेम करपाचें, गरिबांची सेवा करपाचें, सत्य उलोवपाचें, देवाचें स्मरण काळजांत जिवें दवरपाचें, आनी दरेक मनशाक पवित्र मानपाचें आवाहन. शिखी तुमकां ह्यो गजाली सोडपाक सांगना. ती तुमकां ह्या सगळ्या गजालींच्या मुळा मेरेन वचपाक सांगता.
जंय तुमच्या परंपरेन तुमकां करुणा, स्मरण आनी नम्रता शिकयल्या, थंय गुरु तुमकां आरसो आनी त्याच वाटेर सोबती दितात. जें एक (नाम) तुमी मोग केलां आनी ज्या एक (नाम) खातीर तुमी आस लावन आसात, तेंच एक (नाम) गुरु हांगा जायत्या नांवांनी गायतात आनी तें संवसारा भायर न्हय, तर संवसारांतूच मेळटा. कबीर, रविदास, नामदेव ह्या संतांच्या भजनांनी तुमचीं काळजां भरल्यांत, आनी ह्याच संतांचीं भजनां श्री गुरु ग्रंथ साहिब हातूंत आसात, जी तुमकां ह्या एकपणाच्या अणभवा लागीं हाडटा.
पांच शतकां पयलीं, गुरु नानक तीन दिसां उपरांत न्हंयेतल्यान भायर सरले आनी तांणी अशे शब्द उलयले, जाच्यान एक नवी वाट सुरू जाली: हिंदू ना आनी मुसलमान ना, फकत एक आनी मनशाचें कुटुंब. तांणी हजारो मैल प्रवास केलो, देवळांनी, मशिदींनी आनी दोंगरांनी, सगळ्यांक उकत्या सत्याचें शिकवण दिलें.
तांचो संदेश शांतपणान क्रांतीकारी आशिल्लो. मूर्ती आनी विधी परस एक निराकार देव. दरेका मनशाची समानता, जात आनी पद मोडून. बायलांची पुराय प्रतिष्ठा, ज्या युगांत ती न्हयकारली. आनी एक अध्यात्म जें संवसारांतल्यान पळून न्हय, तर ताच्या भितर जियेवप, तीन साध्या शिस्तींतल्यान: दैवी शक्तीचें स्मरण करप (नाम जपना), प्रामाणिक जिवीत जियेवप (किरत करनी), आनी हेरां वांगडा वांटून घेवप (वंड चकना).
दोन शतकां मेरेन णव गुरु तांच्या फाटल्यान आयले, ह्या मार्गाक खोल करून आनी राखून, जंय मेरेन शब्द स्वता शाश्वत गुरु म्हूण स्थापित जालो. न्हंयेच्या देगेर एक आवाज म्हूण जें सुरू जालें, तें आतां संवसारांतल्या गुरुद्वारांनी गायतात, आनी तें हांगा, तुमच्या भाशेंत (कोंकणींत) वाचपाक मेळटा.
शिख लोक धा मानवी गुरुंचो भोवमान करतात, गुरु नानक ते गुरु गोविंद सिंग मेरेन, दरेकल्यान तीच भितरली ज्योत घेवन. तांणी वचचे पयलीं, धाव्या गुरुन गुरुपद दुसऱ्या मनशाक न्हय, तर धर्मग्रंथाकच दिलें, श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी, जाका शिख लोक जिवो, शाश्वत गुरु म्हूण मानतात.
विशेष म्हळ्यार, ताचीं पदां कसल्याच भेदभावा विना एकठांय केलीं. गुरुंच्या वांगडा, तीं हिंदू आनी मुसलमान संतांचीं, भगत आनी सुफींचीं भजनां सांबाळटा, कारण सत्य तेंच सत्य, कोणूय तें सांगूं. हीं पानां उघडप म्हळ्यार जायत्या पार्श्वभूमीच्या जागृतांच्या मेळाव्यांत बसप, सगळे एकाच एकत्वा कडेन निर्देश करतात.
तुमी हे शब्द दुसऱ्या धर्माचे अनुयायी म्हूण येवंक शकतात, वा फकत सोदपी कोणूय म्हूण. तुमचें स्वागत आसा, जशे तुमी आसात तशेंच. गुरुंनी शिकयलें की खंयच्याच एका परंपरेची सत्याचेर मालकी ना, आनी तोच एक जायत्या नांवांनी वळखतात.
हांगा तुमकां जायत्यो गजाली परिचित दिसतल्यो, आनी कांय गजाली नव्यो दिसतल्यो, जशे की मनशाक वाचोवपी आनी नश्ट जावपी हातूंत विभागपाक न्हयकार, आनी ही खात्री की देव संवसारांतल्यान पळून न्हय, तर तातूंतूच मेळटा, कुटुंबांत, कामांत आनी समाजांत.
तुमकां कांयच फाटीं सोडपाक सांगना. कसलोच दबाव ना, कसलोच धर्म बदलपाक सांगना, कसलोच करार ना. फकत एक उकतो दार, आनी उजवाड चालू दवरला.
हळू हळू वाचात. आयकात. हे शब्द तुमच्या भितर कांयतरी उघडटात काय ना तें पळयात, जें सदांच वाट पळयतालें.
जर तुमकां केन्नाय खूब ऊंच आशिल्ल्या देवा मदीं आनी लागीं आशिल्ल्या देवा मदीं ताण जाणवला आसत, तर शिखी हळूवारपणान तो ताण सकयल दवरता. ती दैवी शक्तीक आकाशांत दवरून आमकां सकयल सोडना. ती एकाक दुकानांत, शेतांत आनी घरांत, परक्याच्या पांयां धुवपांत, प्रामाणिक दिसाभराच्या कामांत सोदता. पवित्र दुसरीकडेन ना. तें हांगा आसा, जर आमकां पळोवपाक दोळे आसल्यार.
जंय कांय वाटा संवसाराक निवडकें आनी हरयल्लें हातूंत वांटतात, थंय गुरुंनी सगळ्यां भितर एक ज्योत पळयली, आनी कोणाकूच भायर घालपाक शकले नात. जंय कांय लोक आमकां देवाक सोदपाक संवसार सोडपाक सांगतात, थंय गुरुंनी आमकां ताच्या भितर देवाचो मोग करपाक सांगला, एक कामगार, एक शेजारी, एक इश्ट म्हूण. आनी जंय विधी रिकाम्या सवयींत बदलूंक शकता, थंय तांणी रूपाच्या फाटल्यान आशिल्ल्या जिव्या स्मरणा कडेन लक्ष दिलें.
हातूंतल्यान तुमकां तुमकां खंयच्यान आयलां, ताचो उणो विचार करपाक सांगना. तें, शांतपणान, गजाली जाग्यार बसपाक मदत करूंक शकता, तुमची पयलींच आशिल्ली आस अखेरीस ती पुरायपणान सामावून घेवपी दृश्टीन मेळटा. गुरुंनी सदांच हेंच दिलें. मागणी न्हय, पूण एक दार, प्रेमान उकतें दवरलें.
श्री गुरु ग्रंथ साहिबाच्या शेजारी दशम ग्रंथ आसा, जो धाव्या गुरु, गुरु गोविंद सिंगजी हांच्या बरपांचो संग्रह आसा. तातूंत भक्ती आनी शूरपण एकामेकांकडेन एकठांय गायल्यात. जाप साहिब हजार नांवां त्या एकाक दिता जाका रूप ना. अकाळ उस्तत काळातीत देवाची स्तुती करता. बचित्र नाटक गुरुचें जिवीत देवाचें नाटक म्हूण सांगता. चंडी दी वार जुलमाक नश्ट करपी शक्तीचें गायन करता, आनी जफरनामा, औरंगजेब बादशाहाक पर्शियन कवितेंत बरयल्लें ताचें निर्भय पत्र, सत्तेक भंयाबगर सत्य सांगता.
हें झुजाचें पुस्तक न्हय. हें पुस्तक त्या धैर्याविशीं आसा जें मोगान दुर्बळांक राखपाक जाय आसता. मूळ मंत्रांतलो तोच एक देव हांगा सरब काळा म्हूण गायला, सगळ्या मरणांचें मरण, सगळ्या भंयांचो शेवट, आनी शक्ती म्हूण, जी न्याय करप्यांक बळ दिता. तें वाचल्यार कळटा की सगळ्यांत खोल माया आनी राखपाची तयारी हीं एकामेकांविरोधी न्हय, तर एकाच भक्तीचीं दोन रूपां.
तुमी दशम ग्रंथ हांगा, वळीन वळ, तुमच्या भाशेंत वाचूंक शकतात. तुमी खंयच्याय परंपरेंतले आसले तरी, भंय, सत्ता, त्याग आनी संवसारांत देवाचें अस्तित्व हांचेर ताचो संघर्ष तुमी पयलींच वळखतात अशें दिसतलें.
महान शीख धर्मग्रंथांमदीं तिसरो सरबलोह ग्रंथ आसा. सरबलोह म्हळ्यार सगळें लोखण, शुद्ध स्टील जें हेर खंयच्याय धातूक वांकना. खालसा आनी निहंग सिंग परंपरेंत खास करून पूज्य मानिल्लो हो ग्रंथ काळातीत देवाक सरबलोह, अविनाशी म्हूण गायता, आनी वीर कवितेंत जुलमाविरुध्द सद्गुणाचो पुर्विल्लो संघर्ष सांगता, हो संघर्ष खंयच्याय मळाचेर जाल्ल्या झुजा इतलोच काळजांतूय जाता.
ताच्या केंद्रांत संत-सिपाही, संत-सैनिक हाचो आदर्श आसा: स्मरण आनी शिस्त एकाच जिवितांत एकठांय जाल्यात. तलवार फकत दुर्बळांच्या राखणेखातीर काडटात; खरें झुजाचें मळ म्हळ्यार अहंकार, हाऊमै, आमी देवासावन वेगळे आसात हो भ्रम. लोखण नांवाच्या अग्नींत तापयल्ल्या काळजाचें प्रतीक जाता, देवाच्या नांवाचें स्मरण, जें तुटपाक शकना आनी पुराय नम्र आसता.
तुमी सरबलोह ग्रंथ हांगा तुमच्या भाशेंत वाचूंक शकतात. पवित्रपणाक दिल्ल्या बळाची, वर्चस्व गाजोवपा परस सेवा करपी धैर्याची ताची नदर जायत्या परंपरांक वळखूंक मेळटली.
सिख धर्माक प्रस्नांची केन्नाच भिरांत नासली. गुरुंनी सगळ्या धर्मांच्या पुजाऱ्यां, विद्वानां आनी गूढवाद्यांवांगडा उघडपणान वादविवाद केले, आनी उसन्या खात्रीपरस खऱ्या संशयाचें स्वागत केलें. जर तुमी वाचतना तुमच्या मनांत प्रस्न निर्माण जाल्यात, तर ती वण नासून दार आसा.
हांगा कांय प्रस्न आसात जे वाचपी चड करून विचारतात, तांची जाप धर्मग्रंथांतल्यान नम्रपणान दिल्या. पुराय संग्रहांत हेर शेकड्यांनी प्रस्न आसात, दर एकाक दुर्लक्ष करिनासतना तर्क आनी आदरान जाप दिल्या.
ना. गुरु नानकान दोन धर्मांक एकठांय जोडलें ना; तांणी एक वेगळी आनी पुराय वाट उक्ती केली. तांणी खंयचेंय सत्य मेळ्ळें थंय ताचो आदर केलो, देखून हिंदू आनी मुसलमान संतांचीं भजनां श्री गुरु ग्रंथ साहिबांत आसात, पूण ताच्या काळजांतली नदर, सगळ्यांत एक रूपहीन सत्य, दर एका आत्म्याची समानताय, संवसारांत जियेवपी मुक्ती, ही ताची स्वताची आसा. कबीर, रविदास आनी नामदेव हांच्या शिकवणींनी आमकांय देवाक वळखपाक आदार दिला, पूण गुरु नानकान दाखयल्ली वाट वेगळी आनी पुराय आसा.
गुरुंनी केन्नाच आपली पुजा करपाक सांगलें ना. ते फकत एका देवाक बोट दाखयतात, चंद्राक बोट दाखयता तशें. तांचें फाटलावप म्हळ्यार तुमच्या आनी देवामदीं मध्यस्थ घालप न्हय, तर अहंकार नश्ट करून त्या एकाक थेट मेळपाक कशें, स्मरणान, प्रामाणिक काम आनी सेवेन, हें स्पश्टपणान पळयल्ल्यां कडल्यान शिकप.
सिख धर्मांत शाश्वत शापीत लोकांचें नरक ना. देव द्वेषरहित आसा, निर्वैर, आनी तो खंयच्याय नांवान प्रार्थना केल्यार दर एका काळजांत रावता. म्हत्वाचें म्हळ्यार तुमच्या धर्माचें नांव न्हय, तर तुमी मोगान स्मरणान जगतात काय आनी दर एका मनशाक पवित्र मानतात काय.
ज्याचें कारण एक आवय आपल्या भुरग्याक धोक्यासावन राखता तेंच. संत-सैनिक तलवार तेन्नाच काडटा जेन्ना हेर सगळीं साधनां अपेशीं जातात आनी दुर्बळांक पिळटात. हो मोग आसा जो पळोवपाक न्हयकारता, करुणेच्या सेवेंत शिस्त, केन्नाच जैत न्हय. आमचे परंपरेंत जशें रामान रावणाक मारलो, तशेंच हांगा अन्याय नश्ट करपाचो विचार आसा.
शीख लोक ताका जिवो गुरु, दैवी उतर, शबद, गुरु आनी संतांच्या माध्यमांतल्यान उलोवपी म्हूण मानतात. तो गुरुंनी स्वता, तांच्या जिवितांत संकलित केलो, आनी ताचो मजकूर शेकड्यांनी वर्सां बदललो ना, देखून तुमी आयज जें वाचतात तेंच तेन्ना गायलें.
ज्ञान दा सागर, गिन्यानाचो दर्या, ज्ञानी संत सिंगजी मस्कीन हांच्या नामनेच्या प्रवचनांचो संग्रह करता, जे गुरबानीचे सगळ्यांत लाडकें भाष्यकार आसात. सादे, उजवाडपी भाशेंत ते आध्यात्मिक जिविताचे सगळ्यांत खोल प्रस्न उक्ते करतात: देवाचें इत्श, आत्म्याचें स्वरूप, आनी जिवीत आसतना मेळपी स्वातंत्र्य.
सगळीं उलोवपां सकयल उपशीर्षक आशिल्लीं आसात आनी पुराय पळोवंक शकतात. तीं तुमची परंपरा विचारता तेच प्रस्न विचारतात, आनी गुरुंच्या गिन्यानाच्या झऱ्यांतल्यान तांची जाप दितात.
हुकमाचेर, दैवी वेवस्थेचेर, आनी ती कशी चिंता शांततायेंत बदलता.
सगळें एका दिवप्याकडल्यान येता; हुकुम मानल्यार भंयासावन मुक्त जाता.हें प्रवचन पळोवचें →
निर्भयताय, एकवट आनी एकाक मेळपाची वाट म्हूण धार्मिक जिवीत.
सत्य उंच आसा, पूण सत्य जिवीत ताचेपरस उंच आसा.हें प्रवचन पळोवचें →
फकीराचो आत्मा: संवसारांत पुरायपणान जगप पूण तातूंतल्या खंयच्याच वस्तून बांदून घेवप ना.
जिवीत आसतना मर, आनी तुका मरणाची केन्नाच भिरांत दिसची ना.हें प्रवचन पळोवचें →
कुडीचें मरण मुक्ती कित्याक न्हय; आमी श्वास घेताना अहंकार नश्ट जावपाक जाय.
मुक्ती मरणा उपरांत खंयच ना; ती अहंकाराचो शेवट, हांगा आनी आतां.हें प्रवचन पळोवचें →
वारसा हक्काच्या विश्वासाचें निर्भय प्रस्न, आनी तांच्या सगळ्यां सकयल धांवपी एक वाट.
एक वाट पोरणी म्हूण चलची न्हय; ती एकाक पावता म्हूण चलची.हें प्रवचन पळोवचें →
संवसाराविशींची असमाधानाची वेदना सोदाची सुरवात कशी जाता.
काळजाक अशांतताय दिसता, जेणेकरून तें घरा वचूंक शकता.हें प्रवचन पळोवचें →
श्री गुरु ग्रंथ साहिब, दसम ग्रंथ आनी सरबलोह ग्रंथ, तुमच्या भाशेंत पवित्र शब्द वाचात, श्लोक दर श्लोक.
शिख इतिहास, तत्वज्ञान, व्यक्ती आनी स्थळां विशीं 3,000 परस चड विश्वकोश नोंदी आनी 13,000 विकी लेख.
पवित्र भजनां आनी उलयल्ल्या प्रवचनांची हजारो रेकॉर्डिंग, रेडिओ वांगडा आयकपाक आनी फाटल्यान वचपाक.
गुरु नानक ते आयज मेरेनची वेळापत्रक, आनी पंथाचो वारसो सांबाळपी चित्रां आनी हस्तलिखितांची गॅलरी.
नितनेम प्रार्थनां फाटल्यान पाठ करपा वांगडा, जेणेकरून तुमी सकाळ-सांज तीं एकठांय वाचूंक आनी आयकूंक शकतात.
श्री गुरु ग्रंथ साहिब पुराय तुमच्या गतीन वाचात, दरेका पानाचेर एक हळूवार पाठ मार्गदर्शन करता.
शिख विचार, इतिहास आनी सराव सखोलपणान सोदपाक माहितीपट, उलोवपां आनी शिकपाचे मार्ग.
एक एआय सोद जें तुमच्या प्रस्नांची जाप दिता आनी पुराय ग्रंथालयांतल्यान तुमकां नेमके श्लोक आनी स्रोत दाखयता.
ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ॥
Mānas kī jāt sabhai ekai pahichānbo
सगळ्या मनशांक एकूच जात म्हूण वळखात.
विकपाक कांयच ना, सही करपाक कांयच ना, आनी सिद्ध करपाक कांयच ना. हें पुराय ग्रंथालय आतां तुमच्या खातीर उकतें आसा, तुमच्या भाशेंत (कोंकणींत), लंगराच्या भावनेन फुकट दिल्लें, गुरुच्या रांदचे कुडींत, जंय खंयच्याय पार्श्वभूमीचो कोणूय एकठांय बसता आनी जेवण करता.
एका पाना सावन सुरवात करात. एक भजन हळू हळू वाचात, आनी तें तुमच्या भितर शांतपणान काम करूंक दिवचें. तुमी कितेंय घेवन येयात, आनी तुमी खंयच्यानय आयलां आसत, ह्या मेजाचेर तुमचें स्वागत आसा.
होय. सगळीं 1,430 पानां कोंकणींत अणकारीत केल्यांत, फुकट, मूळ गुरुमुखी व्हडल्या आवाजान वाचपाक मदत करपा खातीर लिप्यंतरणा वांगडा.
बिलकुल न्हय. गुरुंचो संदेश सगळ्या मनशांक दिला. तुमची पार्श्वभूमी खंयचीय आसत, तुमचें वाचपाक, विचार करपाक आनी तुमकां जें आवडटा तें घेवपाक स्वागत आसा.
ना. शिखी धर्म बदलपी सोदना. कसलोच दबाव ना आनी कसलोच करार ना, फकत स्वता वाचपाक आनी विचार करपाक एक उकतो आमंत्रण.
अद्वैत. सगळ्या वस्तूंनी आनी ताच्या पलिकडे आशिल्लें एकूच सत्य, भंय वा द्वेश नासतना, संवसारा भायर न्हय, तर ताच्या भितर मेळटा, प्रेम, स्मरण आनी प्रामाणिक जिणेच्या माध्यमांतल्यान मेळटा.
तुमकां खूब सामान्य जमीन मेळटली, एक देव, प्रेम, नम्रता आनी सेवा. जें नवें आसूंक शकता तें मनशाक विभागपाक न्हयकार, आनी दैवी शक्ती दर दिसाच्या जिवितांत मेळटा, ताच्या सावन वेगळें न्हय, अशें शिकवण.
सदां खातीर पुराय फुकट. तें सेवा म्हूण भेटयल्लें, वाचपाक कसलेच जाहिरात, खातीं वा शुल्क ना.