Sri Dasam Granth Sahib — Page 306 (hindi)
ਆਇਸ ਪਾਇ ਕੈ ਨੰਦਹਿ ਕੋ ਸਭ ਗੋਪਨ ਜਾਇ ਭਲੇ ਰਥ ਸਾਜੇ ॥
नंद की आज्ञा पाकर गोप अपने रथों को सजाकर चले।
ਬੈਠਿ ਸਭੈ ਤਿਨ ਪੈ ਤਿਰੀਆ ਸੰਗਿ ਗਾਵਤ ਜਾਤ ਬਜਾਵਤ ਬਾਜੇ ॥
सभी गोपियाँ रथों में बैठकर अपने वाद्य यंत्रों की ध्वनि के साथ गाने लगीं।
ਹੇਮ ਕੋ ਦਾਨੁ ਕਰੈ ਜੁ ਦੋਊ ਹਰਿ ਗੋਦ ਲਏ ਜਸੁਦਾ ਇਮ ਰਾਜੈ ॥
यशोदा कृष्ण को गोद में लेकर ऐसी शोभायमान हो रही थीं,
ਕੈਧਉ ਸੈਲ ਸੁਤਾ ਗਿਰਿ ਭੀਤਰ ਊਚ ਮਨੋ ਮਨਿ ਨੀਲ ਬਿਰਾਜੈ ॥੧੫੩॥
मानो पर्वत के भीतर कोई नीलमणि विराजमान हो।153।
ਗੋਪ ਗਏ ਤਜਿ ਗੋਕੁਲ ਕੋ ਬ੍ਰਿਜ ਆਪਨੇ ਆਪਨੇ ਡੇਰਨ ਆਏ ॥
गोप गोकुल को छोड़कर अपने-अपने घरों में लौट आए।
ਡਾਰ ਦਈ ਲਸੀਆ ਅਰੁ ਅਛਤ ਬਾਹਰਿ ਭੀਤਰਿ ਧੂਪ ਜਗਾਏ ॥
उन्होंने बाहर और भीतर सुगंधित धूप जलाकर छाछ और अक्षत बिखेरे।
ਤਾ ਛਬਿ ਕੋ ਜਸੁ ਊਚ ਮਹਾ ਕਬਿ ਨੈ ਮੁਖ ਤੇ ਇਮ ਭਾਖਿ ਸੁਨਾਏ ॥
इस दृश्य का वर्णन करते हुए महान कवि ने कहा,
ਰਾਜ ਬਿਭੀਛਨ ਦੈ ਕਿਧੌ ਲੰਕ ਕੋ ਰਾਮ ਜੀ ਧਾਮ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਾਏ ॥੧੫੪॥
मानो राम ने विभीषण को लंका का राज्य देकर लंका को फिर से पवित्र कर दिया हो।154।
ਕਬਿਯੋ ਬਾਚ ਦੋਹਰਾ ॥
कवि कहता है दोहा:
ਗੋਪ ਸਭੈ ਬ੍ਰਿਜ ਪੁਰ ਬਿਖੈ ਬੈਠੇ ਹਰਖ ਬਢਾਇ ॥
सभी गोप ब्रज में आनंदित होकर बैठे थे।
ਅਬ ਮੈ ਲੀਲਾ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕੀ ਮੁਖ ਤੇ ਕਹੋ ਸੁਨਾਇ ॥੧੫੫॥
अब मैं कृष्ण की लीला का वर्णन करता हूँ।155।
ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया:
ਸਾਤ ਬਿਤੀਤ ਭਏ ਜਬ ਸਾਲ ਲਗੇ ਤਬ ਕਾਨ੍ਰਹ ਚਰਾਵਨ ਗਊਆ ॥
सात वर्ष बीत जाने पर कृष्ण गायें चराने लगे।
ਪਾਤ ਬਜਾਵਤ ਔ ਮੁਰਲੀ ਮਿਲਿ ਗਾਵਤ ਗੀਤ ਸਭੈ ਲਰਕਊਆ ॥
वे पत्तों को बजाते और मुरली की धुन पर सब बालक मिलकर गाने लगते।
ਗੋਪਨ ਲੈ ਗ੍ਰਿਹ ਆਵਤ ਧਾਵਤ ਤਾੜਤ ਹੈ ਸਭ ਕੋ ਮਨ ਭਊਆ ॥
वे गोप-बालकों को घर ले आते और उन्हें डराते-धमकाते थे।
ਦੂਧ ਪਿਆਵਤ ਹੈ ਜਸੁਦਾ ਰਿਝ ਕੈ ਹਰਿ ਖੇਲ ਕਰੈ ਜੁ ਨਚਊਆ ॥੧੫੬॥
यशोदा उन्हें दूध पिलाती और वे नाचते हुए खेलते थे।156।
ਰੂਖ ਗਏ ਗਿਰ ਕੈ ਧਸਿ ਕੈ ਸੰਗਿ ਦੈਤ ਚਲਾਇ ਦਯੋ ਹਰਿ ਜੀ ਜੋ ॥
वृक्ष गिर पड़े और दैत्य भी कृष्ण के साथ चले गए।
ਫੂਲ ਗਿਰੇ ਨਭ ਮੰਡਲ ਤੇ ਉਪਮਾ ਤਿਹ ਕੀ ਕਬਿ ਨੈ ਸੁ ਕਰੀ ਜੋ ॥
आकाश से फूल गिरे, कवियों ने इसकी उपमाएँ दीं।
ਧਨਿ ਹੀ ਧਨਿ ਭਯੋ ਤਿਹੂੰ ਲੋਕਨਿ ਭੂਮਿ ਕੋ ਭਾਰੁ ਅਬੈ ਘਟ ਕੀਜੋ ॥
तीनों लोकों में जय-जयकार हो गई, पृथ्वी का भार अब कम हो गया।
ਸ੍ਯਾਮ ਕਥਾ ਸੁ ਕਹੀ ਇਸ ਕੀ ਚਿਤ ਦੈ ਕਬਿ ਪੈ ਇਹ ਕੋ ਜੁ ਸੁਨੀਜੋ ॥੧੫੭॥
श्याम कवि ने कहा, इस कथा को ध्यान से सुनो।157।
ਕਉਤਕਿ ਦੇਖਿ ਸਭੇ ਬ੍ਰਿਜ ਬਾਲਕ ਡੇਰਨ ਡੇਰਨ ਜਾਇ ਕਹੀ ਹੈ ॥
यह अद्भुत लीला देखकर ब्रज के बालक घरों-घर जाकर बताने लगे।
ਦਾਨੋ ਕੀ ਬਾਤ ਸੁਨੀ ਜਸੁਦਾ ਗਰਿ ਆਨੰਦ ਕੇ ਮਧਿ ਬਾਤ ਡਹੀ ਹੈ ॥
दैत्यों के मारे जाने की बात सुनकर यशोदा मन में प्रसन्न हुईं।
ਤਾ ਛਬਿ ਕੀ ਅਤਿ ਹੀ ਉਪਮਾ ਕਬਿ ਨੇ ਮੁਖ ਤੇ ਸਰਤਾ ਜਿਉ ਕਹੀ ਹੈ ॥
कवि ने इस दृश्य की उपमा नदी के प्रवाह के समान दी है।
ਫੈਲਿ ਪਰਿਯੋ ਸੁ ਦਸੋ ਦਿਸ ਕੌ ਗਨਤੀ ਮਨ ਕੀ ਇਹ ਮਧਿ ਬਹੀ ਹੈ ॥੧੫੮॥
यह आनंद की धारा मन में बहने लगी।158।
ਅਥ ਬਕੀ ਦੈਤ ਕੋ ਬਧ ਕਥਨੰ ॥
अब बकासुर दैत्य के वध का वर्णन:
ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया:
ਦੈਤ ਹਨ੍ਯੋ ਸੁਨ ਕੈ ਨ੍ਰਿਪ ਸ੍ਰਉਨਨਿ ਬਾਤ ਕਹੀ ਬਕ ਕੋ ਸੁਨਿ ਲਈਯੈ ॥
दैत्य के मारे जाने की बात सुनकर राजा कंस ने बकासुर से कहा,
ਹੋਇ ਤਯਾਰ ਅਬੈ ਤੁਮ ਤੋ ਤਜਿ ਕੈ ਮਥੁਰਾ ਬ੍ਰਿਜ ਮੰਡਲਿ ਜਈਯੈ ॥
“अब तुम मथुरा छोड़कर ब्रज में जाओ।
ਕੈ ਤਸਲੀਮ ਚਲਿਯੋ ਤਹ ਕੌ ਚਬਿ ਡਾਰਤ ਹੋ ਮੁਸਲੀਧਰ ਭਈਯੈ ॥
यह सुनकर वह झुककर बोला, “जब आप मुझे भेज रहे हैं तो मैं वहीं जा रहा हूँ।
ਕੰਸ ਕਹੀ ਹਸਿ ਕੈ ਉਹਿ ਕੋ ਸੁਨਿ ਰੇ ਉਹਿ ਕੋ ਛਲ ਸੋ ਹਨਿ ਦਈਯੈ ॥੧੫੯॥
कंस ने हँसकर कहा, “तुम उसे छल से मार देना।”159।
ਪ੍ਰਾਤ ਭਏ ਬਛਰੇ ਸੰਗ ਲੈ ਕਰਿ ਬੀਚ ਗਏ ਬਨ ਕੈ ਗਿਰਧਾਰੀ ॥
प्रातः होते ही कृष्ण बछड़ों को लेकर वन में चले गए।
ਫੇਰਿ ਗਏ ਜਮੁਨਾ ਤਟਿ ਪੈ ਬਛਰੇ ਜਲ ਸੁਧ ਅਚੈ ਨਹਿ ਖਾਰੀ ॥
फिर वे यमुना के तट पर गए, जहाँ बछड़ों ने खारा नहीं, शुद्ध जल पिया।
ਆਇ ਗਯੋ ਉਤ ਦੈਤ ਬਕਾਸੁਰ ਦੇਖਨ ਮਹਿਾਂ ਭਯਾਨਕ ਭਾਰੀ ॥
तभी वहाँ बकासुर नामक एक भयानक दैत्य आ गया।
ਲੀਲ ਲਏ ਸਭ ਹ੍ਵੈ ਬਗੁਲਾ ਫਿਰਿ ਛੋਰਿ ਗਏ ਹਰਿ ਜੋਰ ਗਜਾਰੀ ॥੧੬੦॥
उसने बगुले का रूप धारण कर लिया और उन सभी बछड़ों को निगल लिया।160।
ਦੋਹਰਾ ॥
दोहा:
ਅਗਨਿ ਰੂਪ ਤਬ ਕ੍ਰਿਸਨ ਧਰਿ ਕੰਠਿ ਦਯੋ ਤਿਹ ਜਾਲ ॥
तब कृष्ण ने अग्नि का रूप धारण कर उसके गले में फँदा डाल दिया।
ਗਹਿ ਸੁ ਮੁਕਤਿ ਠਾਨਤ ਭਯੋ ਉਗਲ ਡਰਿਯੋ ਤਤਕਾਲ ॥੧੬੧॥
उसने तुरंत ही उन्हें उगल दिया, डर के मारे वह उन्हें छोड़ने लगा।161।
ਸਵੈਯਾ ॥
सवैया:
ਚੋਟ ਕਰੀ ਉਨ ਜੋ ਇਹ ਪੈ ਇਨ ਤੇ ਬਲ ਕੈ ਉਹਿ ਚੋਚ ਗਹੀ ਹੈ ॥
जब उसने चोट की, तो कृष्ण ने बलपूर्वक उसकी चोंच पकड़ ली।
ਚੀਰ ਦਈ ਬਲ ਕੈ ਤਨ ਕੋ ਸਰਤਾ ਇਕ ਸ੍ਰਉਨਤ ਸਾਥ ਬਹੀ ਹੈ ॥
बलपूर्वक उसका शरीर चीर दिया, रक्त की धारा बह निकली।
ਅਉਰ ਕਹਾ ਉਪਮਾ ਤਿਹ ਕੀ ਸੁ ਕਹੀ ਜੁ ਕਛੁ ਮਨ ਮਧਿ ਲਹੀ ਹੈ ॥
इस दृश्य की और क्या उपमा दूँ,
ਜੋਤਿ ਰਲੀ ਤਿਹ ਮੈ ਇਮ ਜਿਉ ਦਿਨ ਮੈ ਦੁਤਿ ਦੀਪ ਸਮਾਇ ਰਹੀ ਹੈ ॥੧੬੨॥
जैसे दिन में दीपक की ज्योति समा जाती है, वैसे ही उसकी आत्मा परमात्मा में विलीन हो गई।162।
ਕਬਿਤੁ ॥
कवित्त:
ਜਬੈ ਦੈਤ ਆਯੋ ਮਹਾ ਮੁਖਿ ਚਵਰਾਯੋ ਜਬ ਜਾਨਿ ਹਰਿ ਪਾਯੋ ਮਨ ਕੀਨੋ ਵਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕੋ ॥
जब दैत्य ने अपना मुख खोला, तब कृष्ण ने उसके विनाश का निश्चय किया।
ਸਿੰਧ ਸੁਤਾ ਪਤਿ ਨੈ ਉਖਾਰ ਡਾਰੀ ਚੋਚ ਵਾ ਕੀ ਬਲੀ ਮਾਰ ਡਾਰਿਯੋ ਮਹਾਬਲੀ ਨਾਮ ਜਾਸ ਕੋ ॥
सिंधुपुत्र (कृष्ण) ने उसकी चोंच उखाड़ फेंकी और उस महाबली दैत्य को मार डाला।
ਭੂਮਿ ਗਿਰ ਪਰਿਯੋ ਹ੍ਵੈ ਦੁਟੂਕ ਮਹਾ ਮੁਖਿ ਵਾ ਕੋ ਤਾਕੀ ਛਬਿ ਕਹਿਬੇ ਕੋ ਭਯੋ ਮਨ ਦਾਸ ਕੋ ॥
वह दुष्ट दो टुकड़ों में पृथ्वी पर गिर पड़ा, कवि के मन में उसका वर्णन करने की इच्छा हुई।
ਖੇਲਬੇ ਕੇ ਕਾਜ ਬਨ ਬੀਚ ਗਏ ਬਾਲਕ ਜਿਉ ਲੈ ਕੈ ਕਰ ਮਧਿ ਚੀਰ ਡਾਰੈ ਲਾਬੇ ਘਾਸ ਕੋ ॥੧੬੩॥
जैसे बालक वन में खेलते हुए घास को बीच से फाड़ देते हैं, वैसे ही कृष्ण ने उसे फाड़ डाला।163।
ਇਤਿ ਬਕਾਸੁਰ ਦੈਤ ਬਧਹਿ ॥
इति बकासुर दैत्य वध।